COLUMN

MIEKE

Mieke van Stigt is socioloog en pedagoog, schrijfster en columniste. Ze verbindt actuele maatschappelijkekwesties met ontwikkelingen in de samenleving als geheel en is bekend van haar boek Alles over pesten (2014) en haar columns en artikelen op Sociale Vraagstukken.

Binnenkort zijn de verkiezingen voor de Tweede Kamer en het zijn woelige, verwarrende tijden. Belangrijke onderwerpen strijden om onze aandacht: corona, het klimaat, dreigende ontwrichting door verdeeldheid in de samenleving. Het nieuwe kabinet zal zich op al deze fronten flink moeten inzetten om onze rechtsstaat naar een gezonde toekomst te leiden. Maar gaat dit ook gebeuren? En hoe moeten we kiezen? Hebben we nog wel iets te kiezen?

We leven in een democratische rechtsstaat, zo is ons geleerd. Onze regering komt tot stand nadat wij samen een volksvertegenwoordiging hebben gekozen. Zij dient onze collectieve belangen te bewaken. Het idee hierachter is dat van het ‘sociale contract’: de overheid heeft gezag in de vorm van wetten, rechtspraak en het monopolie op geweld.

De burgers steunen dit gezag omdat ze hierdoor zowel tegen elkaar als tegen willekeur door de overheid beschermd worden.

Juist die grondbeginselen staan nu te rammelen. Onze collectieve belangen zijn overgedragen aan marktwerking: openbaar vervoer, post en (tele-)communicatie, zorg, sociale woningbouw. En marktwerking doet wat marktwerking nodig heeft: het maximaliseert de winsten (deze gaan naar de aandeelhouders, al dan niet in het buitenland) door het minimaliseren van de kosten van kwaliteit en arbeid. De markt kent geen moraal en consumenten hebben hierin veel minder te kiezen dan ze denken: uiteindelijk zijn de keuzes min of meer gelijk.

Het geloof in marktwerking is gebaseerd op de gedachte dat de economie zorgt voor banen en daarmee de motor van de samenleving is. Maar motoren hebben sturing nodig en brandstof. Grote bedrijven laten zich steeds minder sturen, ze eisen ontheffing van wetten (Schiphol) en staatssteun omdat ze dreigen de economie onderuit te halen (KLM, de grote banken). Zo worden grote bedrijven in crisistijd gered met belastinggeld, opgebracht door burgers, terwijl kleine bedrijven moeten betalen of onderuitgaan door de maatregelen. Dit zijn politieke keuzes, die echter worden gepresenteerd als onvermijdelijk. Ondertussen worden de burgers verantwoordelijk gehouden, zij hebben immers zelf met hun stembusgang ervoor gezorgd dat dit kabinet er zit.

Het sociale contract staat onder druk: burgers verliezen het vertrouwen in zichzelf, elkaar en in de overheid. Ze zoeken zondebokken, voelen zich buitengesloten of pakken zelf de macht. Daarom zijn de komende verkiezingen belangrijker dan ooit. Er zijn eigenlijk maar twee opties: kiezen voor ongelijkheid en chaos of kiezen voor rechtvaardigheid en orde. Laten we niet alleen stemmen ín, maar vooral ook vóór een democratische rechtsstaat. Het gaat erom spannen.

Mieke van Stigt

Deel deze pagina